Тарихты жасаған тұлғалар

Кезінде ғалымдар топырақты алтынға, суды шарапқа айналдыруға тырысып жүрген заманда, Куфа қаласынан бір адам шығып, бүкіл ұғым-түсінікті төңкеріп жіберді…

Бұл — Жәбір бин Хайан, ол туралы былай деген:

“Химия Жәбірге дейін – бір нәрсе еді, ал одан кейін – мүлде басқа дүниеге айналды!”

Жәбір бин Хайан жанып кетпейтін қағаз, қараңғыда жарқырайтын сия, тоттанбайтын темір ойлап тапты!

Осының бәрін 1300 жылдан астам уақыт бұрын жүзеге асырған!

Ол 721 жылы Ирандағы Тус қаласында дүниеге келген. Діні — Ислам. Білім алу үшін Куфаға көшіп келіп, сол жерде өмір сүріп, ғылымға терең бойлаған. Ол адамзат тарихындағы ең ұлы ғалымдардың біріне айналды.

Жәбір өз дәуірінен бірнеше ғасыр алда тұрған ғалым болды.

Ол астрономия, математика, медицина, металлургия және философия салаларында керемет жетістіктерге жеткен.

Бірақ оның жүрегі ең алдымен химияға байланған еді — себебі, ол үшін химия құрғақ теңдеулер емес, ғаламның құпия сырлары еді.

Жәбір бин Хайанның ең үлкен жетістіктері:

Қараңғыда жарқырайтын сия ойлап тапты — бұл адамдарға түнде қолжазбаларды оқуды жеңілдетті.

Қазіргі күнге дейін қолданылатын күшті қышқылдарды ашты:

• Азот қышқылы (HNO₃)

• Тұз қышқылы (HCl)

• Күкірт қышқылы (H₂SO₄)

Алғаш болып қышқыл мен сілтіні (щелочь) бір-бірінен ажыратты.

Қазіргі “NaOH” деп аталатын сода каустиканы ашты, ол кезде бұл затты “әл-қалий” деп атаған. Бұл сөз бірнеше еуропа тілдеріне кірген.

Қышқылдар арқылы алтын мен күмісті бөлудің әдісін тапты.

“Мыс суы” немесе алтын сия жасап, сонымен қағазға жазған.

Тарихтағы алғашқы химиялық айдау (дистилляция) әдісін жасап шықты. Бұл бүгінгі химияның негізі саналады.

Жанып кетпейтін қағаз және тот баспайтын темірге арналған жабын ойлап тапты.

Күміс нитратына жарықтың әсерін зерттеді — бұл болашақта фотосурет өнерінің негізін салды.

⸻

Жәбір бин Хайан Аббаси халифатының алтын ғасырында өмір сүрді. Оның еңбектері ислам әлеміне ғана емес, Еуропаға да тарап, латын тіліне аударылды.

Ибн Сина, Рази секілді алып ғалымдар оның ізімен жүрді.

815 жылы Куфа қаласында дүниеден өтті,

бірақ оның аты ғылымның жадында мәңгілікке жазылып қалды.

Және әрбір химияны сүйетін адам әлі де былай дейді:

“Жәбір бин Хайанға дейін – химия бір