Анкарадағы НАТО саммиті

НАТО-ның 2026 жылғы жыл сайынғы саммиті 7-8 шілде аралығында Түркияның Анкара қаласында өтті. НАТО-ға мүше барлық 32 мемлекеттің көшбасшыларынан басқа, Украина, Бахрейн, Катар, Оңтүстік Корея және Жапония үкіметінің өкілдері де шақырылды. Саммит қорғаныс шығындарына, қорғаныс өнеркәсібіне, Украинаға әскери көмекке, аймақтық қауіпсіздікке және Еуропа мен Америка Құрама Штаттары арасындағы қауіпсіздік міндеттерін бөлісуге бағытталған, әсіресе 2025 жылғы Гаага саммитінен бері қол жеткізілген ілгерілеушілікті қарауға баса назар аударылды.

Саммиттің Анкарада өтуі де тегін емес. Түркия өзінің географиялық орналасуы мен әскери әлеуеті арқылы Альянстың оңтүстік қанатын нығайтуда және Азия мен Еуропа арасындағы көпір ретінде маңызды рөл атқарады.

Күллі дүние көз тіккен бұл саммитте мынадай мәселелелр қаралып, шешімін тапты. Біріншіден: Анкара Декларациясында мүше мемлекеттердің қорғаныс саласына бөлетін қаржы көлемін ЖІӨ-нің (Жалпы ішкі өнім) кемінде 2.5–3%-ына дейін арттыру міндеттемесі бекітілді. Бұл қаржы негізінен әскери инфрақұрылымды жаңартуға бағытталады.

Екінші: Отырыста жасанды интеллектке негізделген қорғаныс жүйелерін енгізу, ғарыштық барлауды дамыту және критикалық инфрақұрылымды кибершабуылдардан қорғау бойынша арнайы Бағдарлама қабылданды.

Үшінші: Саммитте Шығыс пен Батысты байланыстыратын сауда бағыттарының, соның ішінде Қара теңіз бен Жерорта теңізі акваториясындағы навигация бостандығын қамтамасыз ету мәселесі арнайы қаралды.

Анкара саммитінің қорытындысы бойынша қабылданған хаттамалар жаһандық әскери-саяси альянстардың болашақ даму бағытын белгілеп, жаңа халықаралық қауіпсіздік архитектурасының негізін қалады.

Кезекті саммит туралы пікір білдірген сарапшылардың сан алуан уәжі айтылып жатыр. Олардың кейбіреуі «НАТО-ға мүше мемлекеттер саммитте консенсусқа қол жеткізуге және «бірлікті» көрсетуге тырысқанымен, қорғаныс шығындары мен Украинаға әскери көмектен бастап геосаяси саясатқа дейінгі талқылаулар келіспеушіліктер мен даулардың көлеңкесінде қалды. Одақ ішіндегі келіспеушіліктерді шешу мүмкіндігі ретінде қарастырылған нәрсе, керісінше, НАТО ішіндегі терең және келіспеушіліктерді толығымен ашты»,- деп баға беріп жатыр.

Қытайлық сарапшылар ішнара «кемшіліктерді» былай тізбелеп көрсетіпті. Анкара саммитінде қатысушы елдер 50 миллиард доллардан астам сомаға жобалық ынтымақтастық туралы келісімдерге қол қойды. Сонымен қатар, саммитте одақтың қорғаныс өнеркәсібінің өндірістік мүмкіндіктерін арттыру, оның тұрақтылығын нығайту, ішкі қорғаныс сауда кедергілерін жою және қорғаныс инновацияларына инвестицияларды арттыру үшін «НАТО-өнеркәсіп ынтымақтастығы стратегиясының» жаңа нұсқасын шығару мақұлданды. Дегенмен, бұл бастамалар негізінен принциптік декларациялар болды, әр жоспар үшін нақты іске қосу күндері мен кезең-кезеңмен белгіленген кезеңдерді көрсетпеді және мүше мемлекеттер арасындағы жауапкершілікті бөлісу мен іске асыру тетіктерін нақтыламады. Сонымен қатар, Украинаға әскери көмек көрсетуге қатысты жоғары деңгейдегі міндеттеме тек қағаз жүзінде қалды. Анкара декларациясында Ресей «трансатлантикалық қауіпсіздік пен тұрақтылыққа ұзақ мерзімді құрылымдық қауіп» ретінде сипатталып, 2026 жылға дейін Украинаға әскери техника, көмек және оқыту үшін 70 миллиард еуро бөлуге және кем дегенде 2027 жылға дейін осы деңгейді сақтауға уәде берілді. Сонымен қатар, АҚШ-Украина екіжақты кездесуі кезінде АҚШ президенті Трамп Украинаға Patriot әуе қорғаныс жүйесін ішкі нарықта өндіруге рұқсат беруге ауызша уәде берді. Дегенмен, бұл амбициялы көмек пакеті қаражаттың қалай бөлінетіні және жүзеге асырылатыны туралы маңызды мәселені шеше алмады.

Саммитке дейін Рютте Үнді-Тынық мұхитындағы оқиғалар трансатлантикалық қауіпсіздікпен тығыз байланысты деген идеяны жиі алға тартып, Үнді-Тынық мұхиты аймағын еуропалық қауіпсіздік мәселелерімен күштеп байланыстыруға тырысқаны атап өтілді. НАТО сонымен қатар Азия-Тынық мұхиты серіктестерін саммитке шақыру арқылы аймақаралық әскери ынтымақтастықты тереңдетуге және «НАТО 3.0» стратегиясын ілгерілетуге тырысты, осылайша НАТО-ның заңдылығының жалғасуы үшін жаңа негіз іздеді. Кездесу кестесіне және кейбір мүше мемлекеттердің өз ұлттық мүдделерін анық түсінуіне байланысты, НАТО-ның белсенді түрде насихаттаған «Шығысқа қарау» стратегиясы ақырында консенсусқа қол жеткізе алмады.

Консенсус келіспеушіліктерді жасыра алмады. Саммит барысында НАТО-ға мүше мемлекеттер арасындағы терең келіспеушіліктер шешілмей қалды, ал геосаяси мүдделер бойынша қақтығыстар барған сайын айқындала түсті.

Геосаяси мүдделерге қатысты… Саммит барысында Трамп Ұлыбритания, Франция, Германия және Италия сияқты одақтастарды жеткілікті түрде «адал» болмағаны үшін ашық сынға алды, себебі бұл елдер АҚШ-тың Таяу Шығыстағы әскери операцияларына қатысудан және көмектесуден бас тартты. Гренландияның егемендігіне қатысты дау тағы да көтерілді. Трамп саммитте «Гренландияны Америка Құрама Штаттары бақылауы керек» деп ашық мәлімдеді, бұл Дания премьер-министрінің қатты қарсылығына ұшырады, ол егемендік келіссөздер жүргізуге болмайтынын және «Гренландия ешқашан сатылмайтынын» мәлімдеді. Сарапшылардың айтуынша, НАТО енді «ортақ құндылықтармен» байланысты одақ емес, «есептелген мүдделер нарығына» айналды.

Сарапшылардың айтуынша, бұл саммит ішкі мүдделердің «қақтығысына» көбірек ұқсайды. НАТО-ның ішкі қайшылықтары енді тек саяси деңгеймен шектеліп қана қоймай, сонымен қатар әртүрлі тараптар арасындағы менталитет деңгейіндегі алшақтықта да көрініс табады, оның кейінгі әсері геосаяси ландшафтты түбегейлі өзгертеді.

Анкара саммитінің артында ашылған әртүрлі хаостық құбылыстар қырғи қабақ соғыстан мұраға қалған әскери одақ НАТО-ның бұрын-соңды болмаған заңдылық дағдарысы мен ішкі келіспеушіліктерге тап болып отырғанын көрсетеді. Ішкі келіспеушіліктер мен сыртқы халықаралық ландшафттағы терең түзетулердің күшеюімен НАТО-ның контрциклдік кеңею моделі тұрақсыз болады.