Жаңа Конституция – жаңа құқықтық кезең

Конституция – мемлекеттің саяси құрылымын ғана айқындайтын құжат емес, қоғам дамуының ұзақ мерзімді бағдарын белгілейтін негізгі құқықтық тірек. Сондықтан жаңа Ата Заңның қабылдануы Қазақстанның институционалдық жүйесін жаңғыртып қана қоймай, адам құқықтарын қорғау мен құқық үстемдігін орнықтыруға жаңа міндеттер жүктейді.

30 маусымда Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты жаңа Конституцияның күшіне енуіне орай «Жаңа Конституция: орнықты дамудың институционалдық және құқықтық негізі» атты ғылыми-практикалық конференция өткізді. Жиынға мемлекеттік органдардың, Парламенттің, сот жүйесінің, адвокатураның, халықаралық ұйымдардың, ғылыми және сарапшылық қауымдастықтың өкілдері қатысты.
2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданған жаңа Конституция 1 шілдеден бастап күшіне енді. Мемлекет басшысы референдум қарсаңында жаңа Ата Заң азаматтардың құқықтары мен бостандықтарына кепілдік беріп, елдің алдағы дамуына негіз болатынын атап өткен еді.
Конференцияда Конституциялық Сот Төрағасы Эльвира Азимова жаңа конституциялық кезеңнің мәніне тоқталды.

«Қазақстан халқының ерік білдіруімен еліміздің конституциялық дамуында жаңа кезеңнің негізі қаланды. Бұл құқықтық жүйені, мемлекеттік басқаруды және адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау тетіктерін одан әрі жетілдірудің стратегиялық бағдарларын айқындап берді. Жаңа Конституцияның қолданысқа енгізілуімен Конституциялық Сот Ата Заңның үстемдігін қамтамасыз етіп, конституциялық құндылықтарды қорғауды одан әрі нығайтады. Бұл Қазақстанның тарихи әрі құқықтық дамуының жаңа кезеңінің бастауын білдіреді» деп атап өтті.

Бұл пікір жаңа Конституцияны тек жаңа құқықтық нормалардың жиынтығы ретінде емес, мемлекеттік институттардың жұмыс сапасын арттыруға бағытталған жүйе ретінде қарастыру қажеттігін көрсетеді. Мұнда Конституциялық Соттың орны айрықша. Өйткені конституциялық бақылау азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау тетігін күшейтіп, заңнаманың Ата Заң талаптарына сәйкестігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Конференциядағы пікір алмасудың негізгі өзегін де осы мәселелер құрады. Заң алдында барша азаматтың тең болуы, сот төрелігіне қолжетімділік, заңнаманы жетілдіру, қоғамдық келісім және адам құқықтарын қорғау бағыттарына ерекше назар аударылды. Бұған қоса цифрлық құқықтарды дамыту, құқықтық мәдениетті көтеру және құқықтық ақпаратқа қолжетімділікті кеңейту мәселелері талқыланды.
Бұл бағыттардың маңызы уақыт өткен сайын арта түспек. Себебі цифрландыру адамның күнделікті өмірінің барлық саласына еніп жатқан жағдайда құқықтарды қорғаудың дәстүрлі тетіктері де жаңа талаптарға бейімделуге тиіс. Азаматтың цифрлық ортадағы қауіпсіздігі, дербес деректерінің қорғалуы, мемлекеттік қызметтерге тең қолжетімділігі құқықтық мемлекеттің жаңа өлшемдерінің біріне айналып отыр.
Жаңа Конституцияның орнықты даму үшін маңызы да осында. Орнықты даму тек экономикалық өсіммен өлшенбейді. Оның берік негізі – тұрақты институттар, заң үстемдігі, азаматтардың құқықтық қорғалуы, тиімді мемлекеттік басқару және қоғамның мемлекетке деген сенімі. Осы құндылықтар орныққан жағдайда ғана елдің ұзақ мерзімді әлеуметтік-экономикалық мақсаттарын жүйелі түрде жүзеге асыруға мүмкіндік туады.
Конференцияда халықаралық ұйымдар мен шетелдік сарапшылардың Қазақстандағы конституциялық өзгерістерге назар аударуы да маңызды. БҰҰ, АӨСШК, Түркі мемлекеттері Парламенттік ассамблеясы өкілдерінің құттықтаулары мен шетелдік ғалымдардың пікірлері реформаның халықаралық өлшемін көрсетті. Демек, конституциялық жаңғыру Қазақстанның ішкі құқықтық жүйесімен қатар, елдің халықаралық құқықтық беделіне де ықпал ететін үдеріс.
Ата Заңды қоғамның барлық мүшесіне қолжетімді ету де осы ұстанымның бір көрінісі. «Инклюзивті қоғам үшін Конституция» бастамасы аясында Брайль қарпімен басылған Конституцияның таныстырылуы – теңдік қағидатының нақты іске асуы. Өйткені негізгі заңның мазмұны әр азаматқа бірдей қолжетімді болуы құқықтық мәдениетті қалыптастырудың маңызды шарты.